Powstanie I Wczesny Rozwój Tradycji Żydowskiej

Powstanie I Wczesny Rozwój Tradycji Żydowskiej

POWSTANIE I WCZESNY ROZWJ TRADYCJI YDOWSKIEJ Opowiadania o pocztku i przodkach s czci ludzkiego dziedzictwa, s czsto powtarzane przez zawodowych opowiadaczy. W naszej historii spotykamy takie postaci jak Wernychora, Wincenty Kadubek itd. Biblijne opowiadanie o poczatkach dziejw pokazuje zdolnoci literackie staroytnych Hebrajczykw. Zawarte w ksidze Rodzaju 1-50 i dzieli si na dwa cykle: (Pra)HISTORIA WIATA (RDZ 1-11) OPOWIADANIA O PRZODKACH/Patriarchach (RDZ 12-50) Kaplica Sykstyska

HISTORIA WIATA (RDZ 1-11) Te opowiadania nie s ani historyczn, ani dziennikarsk relacj, lecz religijn afirmacj pocztku stworzenia, sytuacji ludzi, ich pooenia oraz interakcji Boga z pojedynczym czowiekiem i ludmi. W cigym opowiadaniu tej historii Izrael odnajduje siebie w otaczajcym wiecie, w jego pocztku i w relacji do Boga. ( - pniej ten temat omwimy dokadnie) The Big Bang Alain Briot http://www.cmsworldwide.com/ISCA S2002/Sights.asp IZRAELSKIE OPOWIADANIA O PRZODKACH (RDZ 12-50) Opowiadania koncentruj si na pamici o szczeglnych przodkach i mog by podzielona na trzy kolekcje:

Abraham i Sara (12 rozdz.); Jakub i Ezaw (9 rozdz.) - (nb. historia Izaaka jest czci pierwszej i drugiej kolekcji cznik; 2 rozdz); Jzef Egipski. Rdz 12-25 Akcent tych opowiada pooony jest na obietnicy danej Abrahamowi przez Boga oraz na prbie jego wiary. Rdz 12, 1-3 opowiada o posaniu Abrama: Wyjd ze swego kraju Odpowiedzi Abrahama jest jego wyjcie wraz z on Sar z Ur potem Haranu do Ziemi Obiecanej. Ju u celu drogi nadchodzi gd w Kanaanie, dlatego wdruj dalej - do Egiptu. Tam Sara wzbudza podanie faraona.

Abraham posugujc si oszustwem, ze strachu oddaje Sar, ale w wyniku interwencji Boga odzyskuje j. Wracajc do Kanaanu, a po sprzeczce rozdziela si ze swoim bratankiem, Lotem. Potem w jego obronie walczy z lokalnymi wadcami kananejskimi. Kolejnym strapieniem Abrahama jest bezpodnoci Sary i zwizany z tym brak potomstwa. W tej sadze wspomniane s dwiea ceremoniami zawarcia przymierza (Rdz 15 i 17), Bg ponawia obietnic, a Abraham akceptuje swoj odpowiedzialno za wierno. Aktem centralnym jest narodzenia Izaaka (Rdz 21) i dramatyczna prba wiary (ofiarowanie Izaaka Rdz 22). Rdz 26-36 Opowiadania o Jakubie i Ezawie, synach Izaaka i Rebeki. Akcent pooony jest na rywalizacj midzy bliniakami ju od ona matki. Dalej opowiadania mwi o sprzeday pierwordztwa przez Ezawa i ucieczce Jakuba do Paddan-Aram, do wuja Labana, ktry potem wykorzysta wiele lat suby Jakuba. Tam Jakub eni si dwukrotnie i rodzi mu si potomstwo. Powtrzenie bogosawiestwa w Betel. W drodze powrotnej Jakub walczy z

Bogiem (Anioem Boga) pod Penuel i zmiania imi na Izrael = niech krluje Bg. Jakub staje si ojcem pokole poprzez swoich 12 synw. Rdz 37-50 Historia Jzefa, umiowanego syna Jakuba. Sprzedany przez braci, zazdroszczcych mu mioci ojcowskiej, do Egiptu. Tam Jzej dziki opiece i interwencji Boga robi karier. Kiedy w Kanaanie nastaje gd, caa rodzina Jakuba udaje si do Egiptu, gdzie dziki pozycji Jzefa uzyskuje potrzebn pomoc i rozrasta si w duy lud. Opowiadanie to jest najbardziej literacko dopracowane i jednolite. Osoba Boga jest tu bardziej ukryta, i rzadziej wspominana ni w dwu poprzednich czciach. Bg nigdy nie objawia si Jzefowi, a jednak ten rozpoznaje go w sytuacji, kiedy moe przyj z pomoc swoim braciom. Konkluzja - Bg dziaa na korzy swojego ludu pomimo istnienia niewiernych i moralnie zych osb. Charakterystyka opowiada o przodkach

Wyrastaj z tradycji ustnej. Opowiadania byy przekazywane ustnie w rodzinach, klanach i plemionach przez opowiadaczy. Nastpnie pojedyncze historie byy grupowane w cykle i zbiory odnoszce si do jednej osoby lub tematu. Edytorzy zachowali je w Rdz 12-50. Pojawia si tu problem wiarygodnoci zwizanej bezporednio z mentalnoci semick oraz ksztacon przez cigle powtarzanie pamici. Teksty te miay swj rytm i wewntrzn melodi uatwiajc bezbdne zapamitywanie. Odbijaj w sobie inne, stare tradycje. Wikszo uczonych wskazuje na trzy rda: J Jahwista, E Elohista i P kapaskie. Jahwista wnis najwikszy wkad (tyle ile E i P razem) w cao Rdz 12-50.. Uczeni skaniaj si ku pogldowi, e dzieje Abrahama dotyczyy pokole poudniowych, Jakub i Jzef pnocnych. Oba zespoy zostay zebrane i poczone przez rdo P lub innego niezalenego edytora Ostateczna znana nam wersja powstaa najprawdopodobniej na przeomie VI-V w.

p.n.e.. Umiejscowienie Opowiada o Patriarchach Opis ycia ludzi w okresie MB (XIX-XV w. p.n.e.) + troch literackiej fikcji. Podre, zwyczaje maeskie, prawa dziedziczenia dobrze znane [por. archiwa z Mari (XVIII w. p.n.e.), Nuzi (XIV w. p.n.e. - Charan) odsprzedanie prawa pierwordztwa, potomstwo z niewolnicy, itp. Migracja Zachodnich Semitw (Amorytw) ok. 2100 r. p.n.e. w Mezopotamii. kariera Jzefa w Egicie moliwa tylko w czasach dynastii Hyksosw

Skoro Izrael by 400 lat w Egipcie (Wj 12,40) to by moe historia Abrahama zaczyna si w XX w. p.n.e. (???) Patriarchowie yli zawsze blisko wielkich miast, byli przywdcami bogatych klanw (p nomadycznych) ich wdrwki biegy wzdu wczesnych drg handlowych Abraham Hebron (najbardziej nomadyczny tryb ycia)) Jzaak Beer-Sheba Jakb Sychem i Bethel (najbardziej osiady tryb ycia) Jzef (synowie Manasses i Efraim) - Egipt Beni Hassan, Przybycie plemienia nomadw semickich do Egiptu (ok. 1895 B.C.) grobowiec z okr. 12 dynastyi urzednik Khnumhotep faraona Senusret II

Hyksosi (egip. hekau chasut - wadcy obcych krajw) - termin okrelajcy niejednorodn etnicznie grup ludw zachodnioazjatyckich przybyych do delty Nilu ok. 16501540 p.n.e. w tak zwanym Drugim Okresie Przejciowym. Stolic Wielkich Hyksosw (XV dynastia wedug numeracji Manetona) byo Awaris (egip. - Hut-uret - Wielki zamek - obecnie San al-Hadar al-Kiblija). Poza nimi wyrnia si jeszcze dynasti Maych Hyksosw (XVI dynastia), ktrzy prawdopodobnie byli wasalami dynastii Wielkich Hyksosw. Osiedlili si w Farasz, Tell el-Sahaba, Bubastis, Inszas i Tell el-Jahudija. Stosowali odmienn ni inni najedcy polityk na opanowanych terenach. Nie zakadali wasnej administracji, nie stosowali represji w stosunku do ludnoci lecz adaptowali istniejcy porzdek rzeczy, wtapiajc si w wielowiekow tradycj i dowiadczenie. Przyjli pismo hieroglificzne (dokonali transkrypcji swych imion), tytuy krlewskie i urzdnicze. W dziedzinie kultury i religii postpowali podobnie jak w polityce, przyjmujc Seta jako gwnego boga z centrum jego kultu w Awaris. Wnieli take wielki wkad w dziedzinie techniki, gwnie w wojskowoci, wprowadzajc zaprzgi konne - rydwany, co zrewolucjonizowao sposb prowadzenia dziaa wojennych, naladowany pniej przez wadcw Nowego Pastwa. Po raz pierwszy rydwany bojowe wprowadzi do

swej armii Kamose. Wprowadzili do uzbrojenia rwnie zaawansowany sposb obrbki brzu, co pniej pozwolio uzyska Egiptowi znaczn przewag militarn wzgldem wrogw. W wyniku dziaa zbrojnych podjtych przez Kamose (XVII dynastia tebaska) oraz jego brata i nastpcy, Ahmose - Hyksosi zostali wyparci z Egiptu. Wyzwolenie i zjednoczenie Egiptu za czasw Ahmose dao pocztek powstaniu Nowego Pastwa najwietniejszej epoki w dziejach Egiptu Faraonw.( por. http://pl.wikipedia.org/wiki/Hyksosi) Set, (greckie), Sutekh, Setech (egipskie) w mitologii egipskiej pan burz, pusty, Grnego Egiptu, ciemnoci i chaosu, take bstwo o charakterze demonicznym. Przedstawiany jako czowiek z gow nieustalonego do dzi zwierzcia. Zawiera cechy gowy szakala, antylopy oryks oraz okapi. Wczeniej wystpowa by moe jako bg wojny i mogo by to bstwo starsze ni religia egipska. W religii egipskiej jeden z gwnych bogw. Pocztkowo czczony jako bg caego pastwa w Grnym Egipcie przez Hyksosw. Przeciwnik Horusa,

zabjca swego brata, Ozyrysa. Poczwszy od XXII dynastii, staje si wcieleniem za. Ostatecznie przedstawiany by jako gwny zy i utosamiany z wem Apepem. Wczeniej jednak przedstawiano go, jak stoi na barce Re i przebija wczni zego Apepa. Znany w caym Egipcie w okresie dynastycznym. W czasach XIX i XX dynastii (ok. 1320-ok. 1085 p.n.e.) czczony rwnie w Tanis jako opiekun krlestwa. W okresie Nowego Pastwa jego kult by zwalczany. Syn bogini Nut i boga Geba (lub Re), brat Ozyrysa, Izydy i Neftydy, take jej m. Niektrzy przypisuj mu ojcostwo Anubisa. Wspczenie czczony w tzw. wityni Setha, niewielkiej sekcie, powstaej na skutek rozamu w Kociele szatana; bohater kultury popularnej. Ahmose I pokonuje Hyksosw

Tao II, (XVI dynastia) bearing axe-blade wounds. The common theory is that he died in a battle against the Hyksos Skarabeusz z imieniem Hyksos Krl Apophis, Opisuj indywidua i grupy. Postaci przodkw maj znaczenie liderw grupy, ale te mog przedstawia ycie klanu jako caoci pod symboliczn postaci lidera. Takie symboliczne osoby okrela si mianem eponim. eponim Od imienia pierwszego archonta =

urzdnika ateskiego w staroytnoci, ktrym nazywano dany rok. Cykl o Abrahamie ma bardziej jednostkowy charakter ni cykl o Jakubie, gdzie spotykamy otwarte wskazanie na eponimiczny charakter postaci (Rdz 25,30; 35,22-26). Trudno okreli, czy nazwa plemienia pochodzi do jego protoplasty, czy odwrotnie. Ten symultaniczny opis i poczenie w jedno opowiadanie czterech postaci: Abrahama, Izaaka, Jakuba i Jzefa moe wiadczy o poczeniu bardzo rnych tradycji rozproszonych plemion przez pnego redaktora. Dzisiejszy tekst zadaje si wskazywa na dalej idce zjednoczenie ni miao to miejsce w rzeczywistoci. Opowiadaj o Bogu dziaajcym w historii (ludzi zdolnych do udzielenia odpowiedzi). Opowiadania te pokazuj jak Hebrajczycy rozumieli swoj relacj z Bogiem oraz uczy ich nawizywania takiej wanie relacji. Pocztek historii Abrahama i Sary sprowadza si do propozycji Boga, na ktr ci odpowiadaj posuszestwem wiary, taka historia cigych wezwa Boga i odpowiedzi Hebrajczykw przewija si na kartach caej Biblii.

Dotycz przeszoci Hebrajczykw z perspektywy Przymierza. Odnosz opowiadanie o przodkach do uwolnienia z niewoli (egipskiej/babiloskiej?). Historia patriarchw wydaje si by przygotowaniem na ostateczne przymierze z Bogiem w dowiadczeniu Wyjcia (Exodusu). Nie jest to historia opowiadana z neutralnego punktu widzenia, przeciwnie jest to spojrzenia na przeszo z punktu widzenia wiary redaktorw piszcych okoo 700 500 lat pniej. Nadto, redakcja nie opiera si na adnych rdach pozabiblijnych, dlatego te wiele szczegw nie znajduje w nich potwierdzenia. Su do samookrelenia si Hebrajczykw wzgldem innych narodw Bliskiego Wschodu. Zapis opowiada nastpuje ju w czasie monarchii i pozwala Hebrajczykom, zjednoczonym w pastwie, czy pastwach usytuowa si pord innych. S przygotowanie do historii deuteronomicznej (od Jozuego do 2 Krl), historii krlestwa w obszarze staroytnego, yznego Pksiyca.

wiat przodkw Historia przodkw rozpoczyna si od przesiedlenia si Teraha, ojca Abrahama z Ur chaldejskiego (yzny Pksiyc) do Haranu w pnocno-zachodniej Mezopotamii. Ur byo jednym z pastw-miast sumeryjskich na terenie grnego yznego Pksiyca. Zob: http://starozytnyswiat.webpark.pl/index.html Sumerowie Sumerowie to pierwsza, zbadana cywilizacja na tym obszarze. Przybyli nad Eufrat i Tygrys okoo 3200 lat przed Chr. i opanowali lokaln populacj. W Ur narodzi si Abraham (Rdz 11,27n). Sumerowie toczyli wiele walk z innymi ludami napywajcymi falowo na ten teren. Ziggurat http://www.linux.net.pl/~wkotwica/potop.html

Marian Bielicki: Zapomniany wiat Sumerw. Warszawa 1966, Krystyna yczkowska, Krystyna Szarzyska: Mitologia Mezopotamii. Warszawa 1981 Krystyna Szarzyska: Mity sumeryjskie. Warszawa 2000, Akadyjczycy W latach 2360 2180 miasta sumeryjskie dostay si pod panowanie Akadyjczykw, ludu semickiego pochodzcego z pnocnego wschodu. Ci przejli wiele elementw kultury Sumerw: religi, pismo klinowe i utworzyli wielkie imperium. Potem zostali podporzdkowania przez pastwo-miasto Ebla w pnocnej Syrii i ostatecznie zwycieni przez barbarzyskie ludy pochodzce z grnego biegu Tygrysu. Zaoyciel pastwa akadyjskiego i dynastii Sargon Wielki (akadyjski), uwaany powszechnie za twrc pierwszego imperium w dziejach wiata, w stosunkowo krtkim czasie podporzdkowa sobie poudniow i rodkow Mezopotami (Sumer i Akad), a nastpnie swoje panowanie rozcign znacznie dalej. Cakowity zasig terytorialny imperium akadyjskiego jest trudny do ustalenia na pewno w jego ramach znajdowaa si wikszo Mezopotamii. Nie jest natomiast jasne czy takie obszary jak wschodnie

wybrzee Morza rdziemnego, Anatolia a nawet Cypr, zostay wczone do Akadu przez Sargona. Za http://pl.wikipedia.org/wiki/Imperium_akadyjskie arru-kin, tum. "prawowity krl" 2334-2279 p.n.e. Niezliczona gromada duchw miaa dwch przywdcw o imionach Anu i Enki. Anu by wadc Nieba, wrogiem ludzi i ojcem wszystkich zych mocy. To on rozkazywa im wywoywa wszystkie nieszczcia, ktre paday na ludzi. Jego dzieem byy susze, huragany i epidemie. Anu mia te inne imi Enlil - wadca porywistego wiatru. Do szybko Anu i Enlili stali si dwoma odrbnymi postaciami. Natomiast Enki (Pan terytorium) wadca Ziemi, pocztkowo by personifikacj podziemia, gbin (Apsu), pierwotnego Chaosu. Sta si z czasem wadc wd podziemnych i morza, i ojcem ogromnej iloci istot zamieszkujcych wszystkie wody. Enki by przedstawiany jako

kozioroec z rybim ogonem. Ebla Silne pastwo semickie i wany orodek handlowy. Najwikszy jej rozkwit, wynikajcy z kontrolowania wanych szlakw handlowych, przypad na lata 2400-2250 p.n.e. W tym okresie Ebla kontrolowaa dolin Eufratu (od Karkemisz do Emaru) oraz krlestwa Harran i Irrite. W okresie tym w obrbie murw miasta mogo mieszka okoo 30 tys. mieszkacw. Okoo 2250 p.n.e. Ebla zostaa zdobyta i spalona przez Naramsina, krla Akadu, ktry pooy w ten sposb kres pierwszemu semickiemu pastwu syryjskiemu. http://pl.wikipedia.org/wiki/Ebla http://en.wikipedia.org/wiki/Ebla http://en.wikipedia.org/wiki/Ebla Okres neosumeryjski

Po zniszczeniu pastwa akadyjskiego odrodzia si kultura sumeryjska pod panowaniem krla Ur-nammu (Ur-Namma, tum. "suga bogini Nammu ; Ur-Engur, Ur-Gur, ok. 21122095 p.n.e. ) z trzeciej dynastii z Ur, w latach 2050 1950 przed Chr. Odbudowanie imperium sumeryjskiego przynioso nowe konstrukcje piramid zigurat w Ur i ogoszenie pierwszego kodeksu prawa. Dynastia ta zostaa rozproszona przez inwazj ludw semickich na yzny Pksiyc z pustyni arabskiej. Jednak prawdziwym twrc potgi III dynastii z Ur by Szulgi (2095-2048 r. p.n.e.). Podbi on ca Mezopotami oraz Elam. Dotar nawet do Zatoki Perskiej. Doprowadzi do perfekcji system zarzdzania prowincjami i ziemi. Rdzeniem pastwa by Sumer-Akad, a na terenach prowincji rzdzili namiestnicy (ensi) w imieniu krla. Armi dowodzili dostojnicy wojskowi (szagina). Ur-Nammu (seated) bestows governorship on aamer, patesi (high priest) of Ikun-Sin (cylinder seal impression, ca. 2100 BC).

The prologue, typical of Mesopotamian law codes, invokes the deities for UrNammu's kingship and decrees "equity in the land". "After An and Enlil had turned over the Kingship of Ur to Nanna, at that time did Ur-Nammu, son born of Ninsun, for his beloved mother who bore him, in accordance with his principles of equity and truth... Then did Ur-Nammu the mighty warrior, king of Ur, king of Sumer and Akkad, by the might of Nanna, lord of the city, and in accordance with the true word of Utu, establish equity in the land; he banished malediction, violence and strife, and set the monthly Temple expenses at 90 gur of barley, 30 sheep, and 30 sila of butter. He fashioned the bronze sila-measure, standardized the one-mina weight, and standardized the stone weight of a shekel of silver in relation to one mina... The orphan was not delivered up to the rich man; the widow was not delivered up to the mighty man; the man of one shekel was not delivered up to the man of one mina." One mina was made equal to 60 shekels. Among the surviving laws are the following:

1. If a man commits a murder, that man must be killed. 2. If a man commits a robbery, he will be killed. 3. If a man commits a kidnapping, he is to be imprisoned and pay 15 shekels of silver. 4. If a slave marries a slave, and that slave is set free, he does not leave the household.

5. If a slave marries a native (i.e. free) person, he/she is to hand the firstborn son over to his owner. 6. If a man violates the right of another and deflowers the virgin wife of a young man, they shall kill that male. 7. If the wife of a man followed after another man and he slept with her, they shall slay that woman, but that male shall be set free. (4 in some translations) 8. If a man proceeded by force, and deflowered the virgin slavewoman of another man, that man must pay five shekels of silver. (5) 9. If a man divorces his first-time wife, he shall pay her one mina of silver. (6)

10. If it is a (former) widow whom he divorces, he shall pay her half a mina of silver. (7) 11. If the man had slept with the widow without there having been any marriage contract, he need not pay any silver. (8) 13. If a man is accused of sorcery he must undergo ordeal by water; if he is proven innocent, his accuser must pay 3 shekels.

(10) 14. If a man accused the wife of a man of adultery, and the river ordeal proved her innocent, then the man who had accused her must pay one-third of a mina of silver. (11) 15. If a prospective son-in-law enters the house of his prospective father-in-law, but his father-in-law later gives his daughter to another man, the father-in-law shall return to the rejected son-in-law twofold the amount of bridal presents he had brought. (12) 17. If a slave escapes from the city limits, and someone returns him, the owner shall pay two shekels to the one who returned him. (14) 18. If a man knocks out the eye of another man, he shall weigh out a mina of silver. (15) 19. If a man has cut off another mans foot, he is to pay ten shekels. (16)

20. If a man, in the course of a scuffle, smashed the limb of another man with a club, he shall pay one mina of silver. (17) 21. If someone severed the nose of another man with a copper knife, he must pay two-thirds of a mina of silver. (18)

22. If a man knocks out a tooth of another man, he shall pay two shekels of silver. (19) 24. [...] If he does not have a slave, he is to pay 10 shekels of silver. If he does not have silver, he is to give another thing that belongs to him. (21) 25. If a mans slave-woman, comparing herself to her mistress, speaks insolently to her, her mouth shall be scoured with 1 quart of salt. (22) 28. If a man appeared as a witness, and was shown to be a perjurer, he must pay fifteen shekels of silver. (25) 29. If a man appears as a witness, but withdraws his oath, he must make payment, to the extent of the value in litigation of the case. (26) 30. If a man stealthily cultivates the field of another man and he raises a complaint, this is however to be rejected, and this man will lose his expenses. (27) 31. If a man flooded the field of a man with water, he shall measure out three kur of barley per iku of field. (28) 32. If a man had let an arable field to a(nother) man for cultivation, but he did not cultivate it, turning it into wasteland, he shall measure out three kur of barley per iku of field. (29) Amoryci

Okoo XVIII w. przed Chr. ca Mezopotami rzdz ci z Amuru (co w jzyku akadyjskim oznacza tych z zachodu) lub Amoryci, ktrzy przejli jzyk akadyjski. Utworzyli oni pastwa-miasta: Mari, Babilon i in. oraz pierwsz dynasti babilosk Hammurabiego (1729-1686 przed Chr.), ktra podbia stopniowo wszystkie inne miasta amoryckie. Hammurabi rozwin kultur babilosk oraz stworzy kodeks prawny, ktry sta si wzorcem w tym rejonie. Kodeks Hammurabiego, zredagowany w XVIII w. p.n.e, to czwarty z najstarszych kodeksw wiata a zarazem najstarszy ze znanych prawie w caoci. Zosta spisany za panowania krla Hammurabiego, szstego przedstawiciela I dynastii babiloskiej. Stela z Kodeksem Hammurabiego (Luwr, Pary) Przykady Prawa Hammurabiego

1 Jeli kto kogo oskary i rzuci na podejrzenie o zabjstwo, za tego mu nie udowodni, ten, kto go oskary, poniesie kar mierci. 22 Jeli obywatel rabunku dokona i zosta zapany, czowiek ten zostanie zabity. 102 Jeli kupiec da agentowi handlowemu pienidze jako poyczk bezprocentow, a on tam, gdzie poszed, ponis strat, zwrci kupcowi kapita. 103 Jeli podczas jego podry nieprzyjaciel zabierze mu wszystko, co

nis, przed bogiem przysignie i bdzie uwolniony. 195 Jeli syn ojca swego uderzy, rk utn mu. 196 Jeli obywatel oko obywatelowi wybi, oko wybij mu. 197 Jeeli ko obywatel zama, ko mu zami 282 Jeli niewolnik powie swemu panu: Nie jeste moim panem, za pan dowiedzie mu, e jest jego niewolnikiem, jego pan utnie mu ucho.

Huryci Kilkadziesit lat po Hammurabim wzrastajca liczba ludnoci Huryckiej (plemiona indoeuropejskie spomidzy Morza Czarnego i Kaspijskiego, penetrujc yzny Pksiyc zdobywaj przewag i zakadaj silne krlestwo Mitanni (1500-1378 przed Chr.) w grnej Mezopotamii,majce due wpywy w Syrii i Palestynie. Miastem Hurytw byo Nuzi nad grnym Tygrysem, gdzie znaleziono wiele tabliczek opisujcych ycie codzienne i prawo rodzinne Hurytw podobne do ycia i prawa przodkw Hebrajczykw. Hetyci Innym wanym i silnym ludem indoeuropejskim byli Hetyci, ktrzy w poowie II tysiclecia osiedlili si w Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja). W XIV w. przed Chr. podporzdkowali sobie Mitanni i inne ludy grnej Mezopotamii tworzc imperium na okoo 200 lat. Pastwo Hetytw upada pod naporem Ludw Morza pochodzcych z wysp greckich. Cz Hetytw emigruje do Syrii i pnocnej Palestyny, asymilujc si z ludnoci semick, std wzmianki o nich w Biblii. W Biblii nazywani s Chitynami Rdz 23,3; 2 Krl 7,6; Ez 16,3.

Ruiny stolicy Hetytw Hattusa Wojownicy hetyccy Ludy morza Plemiona pochodziy prawdopodobnie z Azji Mniejszej, Krety i wysp Morza rdziemnego, skd rozpoczy ekspansj na wybrzea - Anatolii, Syrii, Palestyny, Egiptu i Cypru. Egipskie inskrypcje wrd Ludw Morza wymieniaj: Pulesati (byli to z ca pewnoci Filistyni, jest to jedyna pewna identyfikacja), Lukka (by moe Likijczycy), Akaiwasha (lub Ekewesh) i Danuna (czsto identyfikowani z Achajami i Danaami, czyli nazwami, ktorymi Homer okrela Grekw), Shardana (by moe

Sardowie zamieszkujcy pniej na Sardynii), Tursza lub Tersh (raczej Etruskowie), Shekelesh (by moe Sykulowie zamieszkujcy pniej na Sycylii), Tjekker (by moe cypryjscy Teukrowie). Po poczeniu z plemionami libijskimi zdolni byli wystawi armi liczc 16 000 wojownikw. Pierwszy najazd Ludw Morza na Egipt odpar w bitwie pod Memfis okoo 1220 p.n.e. faraon Merenptah. Szereg walk z Ludami Morza toczy faraon Ramzes III, ktry w 1190 r. p.n.e. stoczy z nimi zwycisk bitw nad peluzyjsk odnog Nilu. Sceny z tych walk s przedstawione na cianach wityni w Medinet Habu. Okoo 1200 r. p.n.e. Ludy Morza zaatakoway i zajy Hattus - stolic pastwa hetyckiego, przyczyniajc si do upadku Hetytw. Po klsce w Egipcie Ludy Morza, wrd ktrych byli take biblijni Filistyni, zaatakoway Kanaan, wchodzc w dugotrway konflikt z Izraelitami. Za http://pl.wikipedia.org/wiki/Ludy_morza Ramzes II zob. www.egipt.amra.pl/amrakadesz.php, Aramejczycy

Upadek Hetytw zbieg si w czasie ze stopniowym przenoszeniem si i osiedlaniem (przedtem prowadzili nomadyczny tryb ycia) w grnej Mezopotamii Aramejczykw. W tym samym czasie zaczli oni zasiedla take Syri i Palestyn. Niektrzy z naukowcw w nich wanie widz krewnych Abrahama osiedlonych w Haranie; Rdz 11,31; 12,5; 27,43. Pwt 27,18. wiele miejsc biblijnych zdaje si potwierdza t tez. Inni biblici uwaaj, e Aramejczycy nie osiedlili si w Haranie przed XII w. przed Chr. Wzmiank w ksidze Rodzaju tumaczc anachronizmem, z ktrego nie zdawa sobie sprawy autor z X w. przed Chr. (Jahwista) Funeral stele of Si` Gabbor, priest of the Moon God. Basalt, early 7th century BC, found in Neirab (Syria), bears an Aramaic inscription Habiru Inna, wan grup ludnociow na terenie Bliskiego Wschodu byli Habiru, (take

Nazwa oznacza obcy, wdrujcy. o ktrych wiemy z listw z Amarna. Nazwa nie ma znaczenia etnicznego, lecz spoeczne i odnosi si do ludzi wdrujcych, nie majcych swoich korzeni i postrzeganych jako obcy przez ludno osiad. Do grupy tej naleeli gwnie Huryci i Semici, za w staroytnych inskrypcjach Habiri, Khabiri, Hapiru, `Apiru, `Eperu) wystpuj jako wczdzy i rabusie, zacini wojownicy, sudzy i niewolnicy oraz kupcy i handlarze. Z racji zblionego brzmienia oraz wsplnego rdosowu nazwy, podobnego stylu ycia, a take relacjach o podboju Kanaanu w listach amarneskich wielu Ich relacja do Hebrajczykw jest prawdopodobne, e byli ich przodkami. [por. uczonych uwaa, e do grupy tej zaliczano take Hebrajczykw. niejasna, jest

jednak http://pl.wikipedia.org/wiki/Habiru] Peoples_of_the_battle_of_kadesh Ruchy populacji i ich mieszanie si stwarzaj due problemy naukowe, niekompletne dane archeologiczne skaniaj naukowcw do popierania rnych teorii, uniemoliwiajc jednoznaczne datowanie czasw patriarchw. W latach 50 XX stulecia, naukowcy widzieli narodziny Hebrajczykw pord Amorytw w okresie rodkowego Brzu (2200-1550 przed Chr.) z preferencj dla okresu drugiego (1900-1550 przed Chr.). Dzisiaj, postp archeologii, krytyki historycznej, rozwj rde i literatury podway poprzedni opini i spowodowa powstanie kilku zwalczajcych

si tez, proponuje si wszystkie waciwie okresy poczynajc od rodkowego Brzu (2200-1900 przed Chr.), a do Epoki elaza (1200-950 przed Chr.) Jednak w wietle krytyki kanonicznej naley pamita, e Biblia stanowi przede wszystkim wyznanie wiary Izraela w to, e Bg dziaa w jego historii oraz w historii pojedynczego wierzcego Izraelity.

Recently Viewed Presentations

  • Get a Job after Graduation - Employers are

    Get a Job after Graduation - Employers are

    What Makes an Effective Job Search. Understanding the steps you must take to be successful in . your job search. Uncovering . the . Hidden Job Market. Learning how to access jobs that are never posted
  • Chapter 29: Our Solar System

    Chapter 29: Our Solar System

    Light = Radiation of the electromagnetic spectrum (EM) EM spectrum includes waves of all different energies that travel through space, NOT just visible light . VIDEO - EM SONG. Energy is used to organize light (EM waves) into categories. Types:...
  • By: S. Padgett

    By: S. Padgett

    The religion of Ancient Greece was polytheism. They believed their gods took a human form and had a human personality. Later, the origins of Greece religion were applied to Ancient Rome. Greek mythology was not real but it was their...
  • INTRODUCTION - Missouri State University

    INTRODUCTION - Missouri State University

    INTRODUCTION. Definition--Nature of Geology. science that examines the Earth, its form, composition and changes that it has undergone is undergoing and will undergo. The Scientific Method---An initial idea (hypothesis--theory) needs to have adequate supportive material (data) in order to be...
  • Jim Crow Laws - The World of Teaching

    Jim Crow Laws - The World of Teaching

    US Civil Rights Movement Beginnings through the 60s By J. Aaron Collins Abolitionists Frederick Douglas was the editor of an abolitionist newspaper.
  • Volume and Surface Area

    Volume and Surface Area

    For the width, we need to know the circumference of the circular ends. Surface Area - Cylinder. Using this knowledge, our surface area formula for a cylinder is. ... Unfortunately, a sphere has no actual 2D net, only close approximations.
  • Fire Protection and NFPA

    Fire Protection and NFPA

    Types of Fire Sprinkler System. dry pipe sprinkler system. is sprinkler system employing automatic sprinklers that are attached to a piping system containing air or nitrogen under pressure, the release of which (as from the opening of a sprinkler) permits...
  • China since World War II

    China since World War II

    China since World War II From Revolutions to Reforms Outline GMD-CCP Civil War (1946-1949) Recovery and Socialism (1949-1956) Rethinking the Soviet model (1956-1957) Great Leap Forward (1958-1961) Recovery & growing elite division (1962-5) Great Cultural Revolution (1966-1976) "Reforms and opening...